Technologie krytyczne dla Polski i Unii Europejskiej.
Program STEP na rzecz strategicznych innowacji
Wzmocnienie suwerenności technologicznej Europy, ograniczenie zależności od rynków zewnętrznych spoza Unii Europejskiej, zwiększenie odporności na globalne kryzysy oraz ochrona i wzmacnianie łańcuchów wartości w strategicznych obszarach technologicznych – to główne cele inicjatywy STEP, powołanej przez Komisję Europejską. W Polsce, dzięki środkom z programu Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki, działania z zakresu wsparcia projektów innowacyjnych i inwestycyjnych prowadzą odpowiednio Narodowe Centrum Badań i Rozwoju oraz Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. W strategicznych obszarach biotechnologii, cyfryzacji i czystych technologii, oprócz obecnie prowadzonych naborów, planowane są konkursy na 2026 rok.
W programie STEP mówimy o skali europejskiej – im silniejsza będzie Wspólnota, tym silniejsza będzie Polska. Myśląc w ten sposób, możemy w Unii wytworzyć mocne łańcuchy wartości – od surowców krytycznych, przez tworzenie technologii, komponentów czy maszyn, produkcję części, powiązanie kluczowych usług, składanie urządzeń tu na miejscu, w Europie, po ich globalną sprzedaż. STEP to w praktyce wspólne wykorzystanie potencjału technologicznego naszego kontynentu dla dobra wszystkich jego mieszkańców – wskazał prof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski, dyrektor Narodowego Centrum Badań i Rozwoju.
Program STEP dąży do wytworzenia technologii krytycznych, czyli takich, które wniosą na rynek wewnętrzny Unii Europejskiej najnowocześniejszy, przełomowy element o znaczącym potencjale gospodarczym lub przyczynią się do ograniczania lub zwalczania strategicznej zależności UE.
– Wszędzie tam, gdzie występują niedobory technologiczne, odpowiedzią jest nauka. To laboratoria kształtują projekty dające przewagi. Takie, które mogą przeważyć szalę zwycięstwa w globalnym wyścigu innowacji. Aby jednak tak się stało, technologia musi być wdrożona, niezbędna jest tu zatem rola przemysłu. Dlatego współpraca nauki z biznesem jest kluczem – i to właśnie umożliwia program STEP. Szukamy innowacji w skali europejskiej, a polskie ośrodki i polskie firmy są gotowe tworzyć takie projekty – powiedział dr inż. Marcin Kulasek, minister nauki i szkolnictwa wyższego.
– Fundusz Wsparcia Technologii Krytycznych to przełom w myśleniu o innowacjach w Polsce. Jako Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej koordynujemy mechanizm, który łączy środki krajowe i europejskie, by przyspieszyć transformację technologiczną w obszarach kluczowych dla bezpieczeństwa i konkurencyjności. Dzięki temu Polska wzmacnia swoją pozycję jako kraj nowoczesny, zdolny do samodzielnego tworzenia, ale przede wszystkim wdrażania innowacji o strategicznym znaczeniu – wskazał Jan Szyszko, sekretarz stanu w Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej.
W kierunku niezależności
Zależność strategiczna istnieje w przypadku, gdy Unia Europejska jest w znacznym stopniu uzależniona od źródeł dostaw technologii krytycznych z państw trzecich lub ich odpowiednich łańcuchów wartości. Takie uzależnienie można wykazać za pomocą statystyk handlowych, jak np. wielkość handlu, produkcji czy konsumpcji, niedobory mocy produkcyjnych lub stosunek importu do eksportu. W ramach inicjatywy STEP Komisja Europejska wskazała trzy główne sektory technologii krytycznych:
- technologie cyfrowe i innowacje w ramach głębokich technologii,
- czyste i zasobooszczędne technologie, w tym technologie neutralne emisyjnie,
- biotechnologie, w tym produkty lecznicze znajdujące się w unijnym wykazie.
Jaka jest skala zależności strategicznej UE w tych obszarach? Patrząc na technologie cyfrowe, szczególnie półprzewodniki i mikroprocesory, Europa pozostaje w dużym stopniu uzależniona od dostawców z USA i Azji. Ponad 70% światowej produkcji chipów odbywa się w Azji. Równocześnie, aż 92% infrastruktury chmurowej obsługują amerykańskie firmy. W newralgicznym obszarze sztucznej inteligencji dominują USA i Chiny: Stany Zjednoczone inwestują miliardy dolarów i kontrolują ponad 40% globalnego rynku AI, narzucając tempo rozwoju technologii. Wartość chińskiego rynku AI przekroczyła już 40 miliardów dolarów, a do 2030 roku ma wzrosnąć ponad 3,5-krotnie – do 146 miliardów. To pokazuje, jak ważne jest budowanie własnych, europejskich kompetencji technologicznych – aby uniezależnić się i wzmocnić pozycję Europy na świecie.
– Brak konkurencyjności i gospodarcza zależność to najgorszy scenariusz, któremu musimy zapobiec. Polska kształci świetnych programistów, buduje silne ośrodki naukowe, a dzięki współpracy z naszymi partnerami z Europy możemy to przekuć w sukces. Sztuczna inteligencja, technologie kwantowe, głębokie technologie i automatyzacja – to na te segmenty rynku stawiamy i są one zbieżne z założeniami programu STEP – powiedział dr Krzysztof Gawkowski, wicepremier, minister cyfryzacji.
Bezpieczeństwo energetyczne, leki własnej produkcji
W obszarze czystych technologii kluczowe znaczenie mają surowce krytyczne, niezbędne dla gospodarki, a jednocześnie obarczone wysokim ryzykiem niedoboru dostaw. Metale ziem rzadkich są wykorzystywane w magnesach do silników samochodów elektrycznych i turbin wiatrowych. Gal i ind stosuje się w technologii diod elektroluminescencyjnych, krzem metaliczny w produkcji półprzewodników, a platynowce w wodorowych ogniwach paliwowych i elektrolizerach. Globalna podaż wielu z tych surowców jest silnie skoncentrowana: 98% zaopatrzenia UE w metale ziem rzadkich pochodzi z Chin, 98% boranu – z Turcji, a 71% platyny – z RPA.
Idąc o krok dalej – do 2028 r. zapotrzebowanie na energię w Europie ma wzrosnąć do 400 GWh, co oznacza gwałtowny wzrost potrzeb w zakresie magazynowania energii. Tymczasem UE produkuje zaledwie 1% surowców potrzebnych do produkcji baterii. Aby sprostać wymaganiom sektora mobilności i energetyki, do 2030 r. Europa będzie potrzebować 7–18 razy więcej litu oraz 2–5 razy więcej kobaltu, a do 2050 r. 16–57 razy więcej litu i 3–15 razy więcej kobaltu. Widać tu więc pilną potrzebę budowania europejskiej niezależności surowcowej i technologicznej, zarówno dla bezpieczeństwa energetycznego, jak i konkurencyjności gospodarki.
Podobna sytuacja występuje w sektorze biotechnologii. Unia Europejska pozostaje zależna od zagranicznych łańcuchów dostaw w zakresie wielu składników i produktów niezbędnych dla ekosystemu ochrony zdrowia. Obserwuje się rosnącą koncentrację produkcji generycznych substancji czynnych w Azji – szacuje się, że 60–80% pochodzi z Chin i Indii, a 80% importu tych składników trafia do UE z zaledwie pięciu krajów: Chin, USA, Wielkiej Brytanii, Indonezji i Indii. Stany Zjednoczone dominują również w obszarze terapii genowych – 43 zatwierdzone terapie wobec 20 w Unii Europejskiej (stan na 2025 r.). Kluczowe komponenty, takie jak lipidy do nanonośników, żywice chromatograficzne czy specjalistyczne filtry, są w większości produkowane poza Europą.
W ramach oddolnego mapowania zidentyfikowano 14 produktów zależnych od importu, z których część miała kluczowe znaczenie podczas kryzysu COVID-19 (np. odzież ochronna). W biotechnologii przemysłowej i środowiskowej Ameryka Północna miała 37% udziału w globalnym rynku enzymów w 2022 r. i utrzyma dominację do 2032 r. Europa zajmuje drugie miejsce, ale boryka się z niedoborem innowacji i inwestycji w porównaniu do USA i Azji. Przemysł biotechnologiczny w UE jest w dużym stopniu uzależniony od importu m.in. nasion oleistych, miazgi, alg, pośrednich produktów chemicznych, włókien tekstylnych oraz olejów roślinnych i zwierzęcych.
Obecnie, w ramach środków programu Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju prowadzi nabory STEP w obszarach technologii cyfrowych oraz czystych i zasobooszczędnych technologii.
– Poprzez STEP chcemy pobudzić europejski potencjał innowacyjny i stworzyć warunki do uniezależnienia się od importu technologii. Pamiętajmy jednak, że STEP jest naborem wysokospecjalistycznym. To przestrzeń dla liderów z wizją – wybitnych specjalistów w swoich dziedzinach, którzy potrafią udowodnić, że ich inicjatywy realnie przyczyniają się do zwiększenia konkurencyjności gospodarki krajowej i europejskiej – dodał prof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski, dyrektor Narodowego Centrum badań i Rozwoju.
W naborach NCBR o dofinansowanie mogą ubiegać się przedsiębiorstwa oraz ich konsorcja z innymi przedsiębiorstwami, organizacjami badawczymi lub organizacjami pozarządowymi. Technologie krytyczne oraz technologie ich łańcuchów wartości rozwijane będą w ramach projektów badawczo-rozwojowych, obejmujących badania przemysłowe i prace rozwojowe albo tylko prace rozwojowe, dofinansowane przez NCBR w dwóch ścieżkach:
- Ścieżka A – dla projektów badawczo-rozwojowych, które wnoszą na rynek wewnętrzny UE innowacyjny lub najnowocześniejszy lub przełomowy element o znaczącym potencjale gospodarczym (wymagana jest kombinacja co najmniej dwóch z tych elementów),
- Ścieżka B – dla projektów badawczo-rozwojowych, które przyczyniają się do ograniczania lub zwalczania strategicznej zależności Unii.
Aktualnie NCBR prowadzi cztery nabory STEP, z łącznym budżetem 600 mln zł (po 150 mln zł na każdą ze ścieżek):
- STEP Technologie cyfrowe i innowacje w ramach głębokich technologii Ścieżka A (Innowacyjność) – nabór do 29 października 2025 r. (szczegóły naboru);
- STEP Technologie cyfrowe i innowacje w ramach głębokich technologii Ścieżka B (Strategiczna niezależność) – nabór do 22 października 2025 r. (szczegóły naboru);
- STEP czyste i zasobooszczędne technologie Ścieżka A (Innowacyjność) – nabór do 14 listopada 2025 r. (szczegóły naboru);
- STEP czyste i zasobooszczędne technologie Ścieżka B (Strategiczna niezależność) – nabór do 12 listopada 2025 r. (szczegóły naboru).
Poza projektami badawczo-rozwojowymi, znajdującymi się w gestii Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, w ramach inicjatywy STEP możliwe jest również finansowanie projektów o charakterze inwestycyjnym, obejmujących m.in. budowę linii produkcyjnych, rozbudowę zakładów czy wdrażanie kontroli jakości – w tym przypadku działania są realizowane przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości. Do 21 października trwają ostatnie nabory STEP realizowane przez PARP, a w 2026 planowane są kolejne.
– Inicjatywa STEP to nie tylko instrument finansowy – to przemyślana, strategiczna odpowiedź Unii Europejskiej na potrzebę budowy silnej i odpornej gospodarki jutra. Koncentrując się na rozwoju technologii krytycznych i wzmacnianiu łańcuchów wartości w kluczowych sektorach, STEP wspiera zieloną i cyfrową transformację przemysłu. Program ten otwiera polskim firmom drzwi do aktywnego udziału w budowaniu suwerenności technologicznej Unii i włączania się w europejskie łańcuchy dostaw, zwiększając odporność wspólnoty na globalne kryzysy. PARP aktywnie uczestniczy w realizacji tego celu, oferując przedsiębiorstwom realne wsparcie inwestycyjne w obszarach biotechnologii, technologii cyfrowych oraz technologii czystych i zasobooszczędnych. PARP dysponuje alokacją w wysokości 2,11 mld zł na realizację projektów w ramach inicjatywy STEP. W zakończonych dotychczas naborach złożono łącznie 20 wniosków o dofinansowanie, na łączną kwotę 309,45 mln zł – wskazał Krzysztof Gulda, p.o. prezes PARP.
STEP 2026
Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, Instytucja Zarządzająca programem FENG ogłosiła harmonogram naborów w 2026 roku. Zarówno Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, jak i Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości ponownie będą przyjmować wnioski o dofinansowanie projektów w dwóch ścieżkach A i B z zakresu biotechnologii, technologii cyfrowych i deep tech oraz czystych i zasobooszczędnych technologii. Zgodnie z zaplanowanym harmonogramem, pierwsze nabory wniosków powinny ruszyć już w kwietniu.
